Historia sztuki      

Wydawałoby się, że pomiędzy wojnami sztuka, a więc także historia sztuki będzie cierpiała na pewien zastój. Nic bardziej mylnego. W sztukach plastycznych rozpoczął się gwałtowny proces odchodzenia od zasady biernego odtwarzania rzeczywistości. Już impresjoniści w XIX wieku dokonali pierwszego wyłomu w tej zasadzie, ukazując zmienność ludzkiego spojrzenia na świat, zależność obrazu natury od oświetlenia i złudzeń wzroku. Ich następcy poszli dalej. Odkryto niezwykłość wizji malarskich subiektywnie deformujących rzeczywistość, ukazujących nie odbicie świata natury, ale własny, odrębny świat twórczy. Zaczęto cenić świeżość, naiwność spojrzenia artysty nie obciążonego pełnią wiedzy o tym wszystkim, co stanowiło podstawę wizji malarskiej i to właśnie historia sztuki zawdzięcza kubistycznym i impresjonistycznym malarzom. Toteż towarzyszył temu zjawisku proces odkrywania sztuki ludów pierwotnych i tzw. artystycznych prymitywów we wczesnych epokach rozwoju wielkich kultur, a także sztuki naiwnych artystów-samouków, twórczości dziecięcej itp. Ugruntowało się przekonanie, żywione już przez impresjonistów, że w malarstwie nie ma żadnego znaczenia literacki temat, a właściwą jego malarską treścią jest kolor i kształt, gra plam barwnych lub kompozycja form przestrzennych. Historia sztuki plastycznej bardzo wzbogaciła się dzięki twórczości wielu malarzy.

Teatr, muzyka, a więc cała historia sztuki zmieniała się i nadal zmienia zgodnie z idącym do przodu postępem cywilizacyjnym. Poważna muzyka nowoczesna przeszła od przeciwstawienia się w imię ekspresyjnej egzaltacji zasadom iradycymei harmonii i melodyjności do podważenia wszelkich reguł budowy utworu muzycznego, uważanych dotychczas za nienaruszalne: odrzuciła m. m. tradycyjny system gamy dur-moil i zasadę, iż utwór muzyczny utrzymany musi być w określonej tonacji. Przemiany nie ominęły także teatru. Historia sztuki wiele zawdzięcza tym przemianom. Polegały one przede wszystkim na uświadomieniu sobie odrębności praw rządzących sztuką teatralną jako kompleksową całością, na którą składały się zarówno tekst literacki, gra aktorów i oprawa plastyczna widowiska, jak ich zharmonizowanie i koordynacja, dokonywane przez reżysera. Na rozwój nowych form teatralnych wpłynęły oczywiście w znacznym stopniu nowe kierunki w literaturze i w plastyce. Toteż wśród twórców nowych szkól i koncepcji teatralnych pierwszej polowy XX wieku spotykamy — obok obrońców tradycji realistyczno-psychologicznej jak Stanisławski – pionierów teatru opartego na zasadzie umowności, nowoczesnego skrótu, aluzji, tak w grze jak w sposobie inscenizacji. Widać wobec tego, że historia sztuki powojennej nie uległa zacofaniu ale jeszcze bardziej zaskakiwała swoimi formami.

Historia sztuki określa je jako wyraz tego samego fermentu i procesu poszukiwań, który cechował sztukę europejską w pierwszym ćwierćwieczu XX stulecia. Łączyła je zdecydowana chęć przezwyciężenia tradycji, wyłamania się spod jej sugestii. Nigdy jeszcze w dziejach sztuki dążenia do bezwzględnej oryginalności, nowości, przeciwstawienia się wszystkiemu, co niosła sztuka epok poprzednich, nie było równie gwałtowne i nie spowodowało takiego przewrotu w zakresie stawianych sobie przez sztukę celów i stosowanych przez nią środków wyrazu. Trzeba jednak podkreślić, że owo dążenie do zerwania z tradycją pojawiało się równocześnie z rosnącą świadomością jej znaczenia o czym historia sztuki wspomina. Jedną bowiem z konsekwencji rozwoju wiedzy i techniki była coraz powszechniejsza znajomość osiągnięć artystycznych minionych wieków. Rozpowszechniały tę wiedzę: książka, film, radio, reprodukcje, płyty, rozwój muzealnictwa i turystyki. Toteż niezależnie od skrajnych dążeń nowatorskich, charakteryzujących tzw. awangardę artystyczną, trwało nadal oddziaływanie prądów i stylów dawniejszych. Jedną z cech nie mniej znamiennych dla sztuki XX wieku aniżeli jej dążenia awangardowe, były coraz częstsze, świadome nawroty do stylów poprzednich epok. Z kolei historia sztuki realizm i naturalizm traktuje w nowym wieku jako ewoluujące pojęcia, niekiedy występowały w twórczości poszczególnych artystów jako elementy różnych stylów i konwencji.

Sygnalizując wielkie przemiany w sztuce, które określiły jej nowe oblicze w wieku XX, z reguły na koniec zostawia się literaturę. O jej przeobrażeniach trudno zresztą mówić, nie wspominając o procesach zachodzących w innych dziedzinach sztuki, o których tak bogato mówi nam historia sztuki. Większość nowych kierunków artystycznych, które zrodziły się w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, dotyczyła bowiem nie tylko twórczości literackiej, miała ambicje wyrażenia przez swoje hasła i programy syntezy przemian, o których mówi historia sztuki. Powiedzmy od razu, że ambicjom tym nie sprostał żaden z owych kierunków. Wszystkie one określały tylko częściowo i fragmentarycznie charakter wielkich przeobrażeń w sztuce europejskiej. Niemniej już sama, odczuwana równocześnie przez artystów różnych krajów, potrzeba teoretycznego formułowania własnych założeń, występowania z programami i manifestami, które nigdy dotąd nie pojawiały się naraz w takiej obfitości, była znamiennym rysem epoki. Nowe kierunki, które historia sztuki określa jako nawet rewolucyjne takie jak ekspresjonizm, którego program sformułowany został przez artystów niemieckich, w dużej mierze zależny od klimatu artystycznego.

Historia sztuki mianuje teatr afrykański w dobie przemian jako jeden ze środków, który mógłby przyczynić się do rozpowszechniania nurtów i nastrojów społecznych. U schyłku lat 30 ruch wyzwoleńczy wyznaczył teatrowi istotną rolę w kultywowaniu tradycji oraz kształtowaniu postaw patriotycznych. „Afrykanizacja” teatru w latach 40. wprowadziła na scenę charakterystyczne elementy ceremonii plemiennych i atmosferę afrykańskich festiwali. Kierunek ten zapoczątkowali zachodnioafrykańscy studenci uczelni paryskich. W 1947 roku Senegalczyk M.S. Senghor założył pierwszą grupę teatralną, która osiągnęła światowy sukces pod kierunkiem Gwinejczyka K. Fode-by, który historia sztuki uznała jako jeden z najważniejszych kroków w rozwoju afrykańskiego teatru. Fodeba utworzył następnie zespół Theatre Africain, złożony z gwinejskich tancerzy, a w jego repertuarze znalazły się sztuki autorów z kręgu szkoły Ponty’ego oraz prezentacje samego Fodeby (epickie formy ujęte w układy choreograficzne, dopełnione śpiewem, przesycone folklorem, nierzadko osadzone w realiach społ.). Działalność tego zespołu stworzyła podstawy do dalszego rozwoju sztuki teatr, w wielu krajach Afryki Zachodniej, szczególnie w Senegalu, Mali, Kamerunie i Wybrzeżu Kości Słoniowej. Jednak francuskojęzyczny teatr Afryki Zachodniej, historia sztuki nie uznała jako oferujący nowe rozwiązania, ale jako ograniczający się do nie zawsze autentycznej, prezentacji rodzimego folkloru oraz imitacji, często miernych, klasycystycznych sztuk francuskich.

Teatr w pojęciu europejskim nie ma żadnych tradycji na Czarnym Lądzie. Pojawił się w Afryce Zachodniej w latach 20. XX w. w postaci adaptacji zachodnioeuropejskich form i tematów dramatu oraz sposobu jego scenicznej prezentacji. Jednak źródłem inspiracji dla teatru afrykańskiego historia sztuki określa jego tradycji dramatyczne i zwyczajowe, liczne festiwale rytualne, które, mimo odrębności narodowości czy plemiennych, mają wiele cech wspólnych. Właśnie dzięki nim dokonało się rozprzestrzenienie teatru w Afryce. Centralną postacią festiwalu bywa tancerz w masce uosabiający boga, gra jego ma symbol, określone rytuałem znaczenie. Każdy uczestnik festiwalu to jednocześnie widz i aktor. Na całym obszarze Afryki Zachodniej komedie te mają różne nazwy; najbardziej znane to tzw. koleba ludu Mandingo. Historia sztuki określa ekspansję teatru europejskiego w Afryce Zachodniej na początek XX wieku. Zaznaczyła się ona przede wszystkim próbą stłumienia wielowiekowej tradycji. U schyłku XIX w. liczne misje chrześcijańskie podjęły krucjatę przeciwko ceremoniom plemiennym, festiwalom, zakazały także swym wiernym oglądania komedii obfitujących w elementy obsceniczne. Większość przedstawień organizowały szkoły misyjne, którym historia sztuki przypisuje udramatyzowane wersje fragmentów Pisma Świętego.

W dziejach teatru afrykańskiego, zarówno w repertuarze, jak i jego teatralnej realizacji przejawiały się różnorodne tendencje. Historia sztuki a więc także i teatru zwraca uwagę, że współczesny teatr dramatyczny i muzyka zachowały wiele cech bogatej tradycji dramatu rytualnego, z którego się wywodzi. Rytuały religijne i magiczne wyrastały z przekonania, że człowiek może wpływać na rozwój wydarzeń, dzięki ich uprzedniemu odegraniu, stąd w dawnej obrzędowości afrykańskiej występuje niezwykła obfitość widowisk o cechach teatralnych. Szczególną okazję do organizowania takich przedstawień stwarzały święta plemienne lub rodowe, trwające przez kilka dni, które obejmowały m.in. widowiska zwane animacja postaci w maskach, teatr lalek, taniec na szczudłach, krótkie scenki dramatyczne, akty magiczne, pokazy zręczności i siły, pantomima, żonglerka, wspólne tańce, itp. Historia sztuki zalicza obrzędy te i widowiska do dydaktycznych zachowań zwłaszcza w późniejszym okresie. Teatr afrykański stworzony przez tradycyjne kultury tego kontynentu, można określić jako teatr totalny — łączący w harmonijną całość wszystkie, zwyczaje niewerbalne, środki ekspresji. Obce mu są ograniczenia czasowe i przestrzenne, cechuje go za to płynna forma, spontaniczność i siła oddziaływania oraz ścisły kontakt między wykonawcami a widzami. Historia sztuki afrykańskiej zalicza teatr do skomplikowanego wewnętrznie procesu. Ma on mało cech wspólnych z europejskimi, iluzjonistycznym teatrem słowa

Historia sztuki najstarsze zabytki datuje na epokę brązu z VIII-III w. p.n.e. Zalicza się do nich pozostałe resztki warownych budowli nekropoli Ilirów, a t także wykopaliska na miejscu dawnych kolonii gr. (Apollonia) i zabytki rzymskie takie jak Vlora i Korcza. W sztuce średniowiecznej uwydatniają się silne wpływy bizantyjskie, zwłaszcza w sztuce sakralnej — klasztory i kościoły bazylikowe, zdobione mozaikami i freskami takie jak Obot z XIII wieku czy Delvi-na z XIV w., a także w kamiennym budownictwie mieszkalnym. Od XI w. historia sztuki notuje także wpływy włoskie, zwłaszcza Walencji, gdy Albania znalazła się pod panowaniem tureckim to nastąpiła izolacja od sztuki europejskiej nastąpiła dominacja sztuki islamu (przebudowa kościołów na meczety, zabudowa miejska typu orientalnego — Elbasan, Durres, Szkodra, Tirana, Bert). W tym czasie powstały nieliczne ośrodki sztuki rodzimej takie jak Voskopoja. W malarstwie albańskim XVI w. widoczne są sporadyczne związki ze sztuką bizant. (malarz Onufry). W XVIII- XIX w. pojawiły się tendencje realistyczne i nastąpiło stopniowe przenikanie wpływów europejskich. Po odzyskaniu niepodległości kształtował się rozwój sztuki oraz przebudowa architektoniczno-urbanistyczna miast. Historia sztuki albańskiej to także sztuka ludowa, łącząca wiele wpływów kulturowych.

Wprawdzie zachowało się do naszych czasów wiele przykładów rzymskiego malarstwa, niestety historia sztuki nie znalazł wśród nich arcydzieł, o których wspominali sami Rzymianie. Największe wrażenie robią malowidła odnalezione w Pompejach, mieście doskonale zachowanym dzięki temu, że zostało ono dokładnie pokryte warstwą lawy i popiołów w następstwie wybuchu Wezuwiusza. Na obrazach widać, że ówcześni artyści byli doskonale obeznani z zasadami perspektywy, swobodnie operowali barwami, jak również potrafili wykorzystać efekt złudzenia optycznego, malując na przykład pejzaż widziany za kolumnami, przy czym zarówno pejzaż jak i kolumny namalowane były na ścianie. Historia sztuki wspomina również o tym, że Rzymianie osiągnęli także mistrzostwo w układaniu mozaiki czyli obrazów składanych z wielu niewielkich kawałków kolorowych kamieni wmurowanych w ścianę. Cesarstwo Rzymskie w końcu upadło, jednak tradycja grecko – rzymska wciąż przewija się przez sztukę zachodnich cywilizacji i oddziaływuje na nowe style począwszy od sztuki romańskiej, poprzez neoklasycyzm XVIII i XIX stulecia, aż do naszych czasów. Malarstwo cesarstwa rzymskiego owiane jest nutą tajemniczości gdyż historia sztuki nie wie zbyt wiele na temat szkół ani bardziej szczegółowych nurtów malarstwa rzymskiego.

Niby zwyczajne, a jednak noszące niepowtarzalne piękno oryginalności, rzymskie rzeźby mają wysoką wartość artystyczną. Większość pozostałych rzeźb, w tym posagi bóstw i władców utrzymane są w stylu hellenistycznym. Charakterystyczne dla rzymskiego rzeźbiarstwa były natomiast łuki i kolumny tryumfalne pokryte porywającymi scenami, które historia sztuki określa mianem uwieczniających zwycięstwa i zdobycze imperium. Chociaż nie tak wyrafinowana jak grecka, architektura Rzymian była znacznie bardziej zaawansowana technicznie. Śmiałe rozwiązania łuków tryumfalnych, sklepień i podziemnych krypt do dzisiaj budzą podziw. Ogromne, przytłaczające zwykłych śmiertelników budowle miały na celu podkreślenie potęgi cesarstwa. Przykładem mogą być takie budynki jak Panteon i Koloseum w Rzymie czy Maison Caree czyli kwadratowy dom w Nimes we Francji. Jeszcze bardziej zdumiewające były drogi. Historia sztuki zalicza je do wielkiego dorobku kultury rzymskiej. Akwedukty, mosty i systemy kanalizacyjne budowane przez Rzymian były zarówno elementem dekoracyjnym jak i pełniły czysto funkcjonalne zadania. Rozwiązania techniczne wykorzystywane przez Rzymian cechowało niezaprzeczalne piękno. Najlepszym przykładem jest Pony du Gard w Nimwes. Z kolei malarstwo z Pompei historia sztuki uznaje za najbardziej znaczące z okresu rzymskiego panowania nad Morzem Śródziemnym.